Η Κατερίνα Παπανδρέου συμμετέχει στην παράσταση “Τρωάδες” του Ευριπίδη μία παραγωγή του Εθνικού Θεάτρου και μου μιλάει για την επικαιρότητα που κρύβει το έργο, την ομοιότητα που υπάρχει πάντα ανάμεσα στις λέξεις συμφέρον και πόλεμος, ενώ δεν κρύβει και τον προβληματισμό της για την ουσιαστική επικοινωνία ανάμεσα στους ανθρώπους.. στις 31 Ιουλίου οι Τρωάδες στο Αρχαίο Θέατρο Επιδαύρου είναι η πρώτη παράσταση σε συνθήκες προσβασιμότητας για άτομα με αισθητηριακές αναπηρίες σηματοδοτώντας μια ιδιαίτερα σημαντική στιγμή για το ελληνικό θέατρο και το πραγματικό άνοιγμά του στο ευρύ κοινό..
1) Θα ήθελες για αρχή να μου μιλήσεις για την προσέγγιση της Ελένης Ευθύμιου
επάνω στο έργο;
Η Ελένη έχει τοποθετήσει τη δράση πολύ κοντά στη στιγμή της καταστροφής, στην
άλωση της Τροίας. Το έργο ξεκινάει και όλα είναι σε οριακό σημείο. Δεν έχει
προλάβει να καταλαγιάσει τίποτα. Ο πόνος, η απόγνωση, η αγωνία για το μέλλον.
Ένα σύνολο φαινομενικά αδύναμων ανθρώπων στοιβάζονται σε ένα χώρο -σε ένα
άτυπο στρατόπεδο συγκέντρωσης- όπου κάποιοι άλλοι -εν προκειμένω ο ελληνικός
στρατός- θα αποφασίσουν για το μέλλον τους. Αν θα ζήσουν, αν θα πεθάνουν, αν
θα επιλεγούν για κάποιο σκοπό. Γυναίκες διαφόρων ηλικιών, άτομα με σωματικές ή
νοητικές αναπηρίες, μικρά παιδιά, ένα σωρό πλάσματα έρμαια στα χέρια των
νικητών, αντιμέτωπα με το απόλυτο παράλογο.
Το βλέπω σαν μια προσπάθεια να κοιτάξουμε τον άνθρωπο πίσω από το μύθο και
την ιστορία.
2) Τί πιστεύεις ότι είναι αυτό που το κάνει να ξεχωρίζει και να το βρίσκουμε δυστυχώς
στις μέρες μας τόσο επίκαιρο;
Ένα απλό σκρολάρισμα στις οθόνες των κινητών μας απαντάει στην ερώτηση χωρίς
να χρειαστεί να απαντήσω εγώ. Σε μία από τις πρώτες πρόβες μας, ψάχναμε
κάποιες σωματικές στάσεις που υποδηλώνουν αυτή τη συνθήκη του εγκλεισμού σε
ένα στρατόπεδο. Το προηγούμενο απόγευμα είχαν κάνει το γύρο του διαδικτύου
φωτογραφίες από το χώρο που κρατούνταν οι ακτιβιστές του Global Sumut Flotila.
Άνθρωποι στα γόνατα με τα χέρια πίσω και τα κεφάλια σκυφτά. Ο παραλληλισμός
ήταν φρικιαστικός. Και είναι μόνο ένας από τους πολλούς παραλληλισμούς που
μπορεί κανείς να κάνει.
3) Ο Τρωικός πόλεμος είναι άλλος ένας πόλεμος συμφερόντων και μάλιστα από τους
πρώτους;
Η λέξη «πόλεμος» και η λέξη «συμφέρον» πάνε μαζί. Όπως και η λέξη «χρήμα»,
«εξουσία», «κυριαρχία». Όλα τα άλλα είναι αφορμές, προσχήματα. Από τότε μέχρι
σήμερα. Ο Σεφέρης το έχει πει καλύτερα από όλους μας:
«Κι οι ποταμοί φουσκώναν μες στη λάσπη το αίμα
για ένα λινό κυμάτισμα για μια νεφέλη
μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου
για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη.»
4) Δυστυχώς στις μέρες μας ο άνθρωπος έχει μετατραπεί σ’ένα τέρας μην
υπολογίζοντας ανθρώπινες αξίες;
Οι ερωτήσεις αυτές μου γεννούν πάντα αμηχανία. Όλα ακούγονται κοινότοπα, όλα
χιλιοειπώμενα. Δεν ήμουνα σε αυτή τη γη πριν 50 χρόνια, πόσο μάλλον πριν 2.000
χρόνια για να είμαι σε θέση να συγκρίνω. Οριακά δεν μπορώ να έχω εικόνα του
εαυτού μου πριν 10 χρόνια. Δεν είμαι σε θέση να ξέρω αν η ανθρώπινη φύση
αλλάζει ή μένει στον πυρήνα της αμετάβλητη. Αν γίναμε τέρατα ή αν ήμασταν από
πάντα.
Αυτό που με προβληματίζει και που παρατηρώ -κοιτάζοντας πρωτίστως τον εαυτό
μου- είναι ότι βρισκόμαστε σε μια εποχή που εύκολα χάνεται η ουσιαστική επαφή με
τον άλλο. Η τεχνολογία μάς επιτρέπει να είμαστε διαρκώς συνδεδεμένοι, αλλά όχι
απαραίτητα κοντά. Συχνά δημιουργεί την αίσθηση ότι ανήκουμε σε μια μεγάλη
κοινότητα, ενώ στην πραγματικότητα βιώνουμε τεράστια μοναξιά και απομόνωση. Η
ύπαρξή μας περιορίζεται λίγα μόλις εκατοστά από τα χέρια και τα μάτια μας. Σε
οθόνες που μας κάνουν να πιστεύουμε ότι με το πάτημα ενός κουμπιού μπορούμε
να έχουμε τα πάντα: πληροφορία, γνώση, κατανάλωση, παρέα, έρωτα. Και σιγά σιγά
χάνουμε την εξωστρέφειά μας, το βλέμμα προς τα έξω, την πεποίθηση ότι η ύπαρξή
μας εκτείνεται και πέρα απ’ την προσωπική μας σφαίρα. Είναι σα να ζούμε μέσα σε
φούσκες ξεχνώντας όλο και πιο πολύ ότι οι άλλοι και εμείς είμαστε ένα. Κι όταν ο
άλλος γίνεται μια εικόνα σε μια οθόνη, ένας αριθμός σε μια είδηση, ένα ακόμα βίντεο
για share τότε ναι, το τέρας μέσα μας είναι πολύ εύκολο να ξυπνήσει.
5) Η πολιτική έχει μεταμορφωθεί μ’έναν έμμεσο τρόπο σε κάτι το πολεμικό; Που σου
δίνει δύναμη να ενεργήσεις όπως θες χωρίς να υπολογίζεις τις συνέπειες;
Το πιο ανησυχητικό για μένα δεν είναι η άσκηση της εξουσίας, αλλά η απουσία
λογοδοσίας. Υπάρχει ολοένα και συχνότερα η αίσθηση ότι άνθρωποι που κατέχουν
δύναμη μπορούν να παίρνουν αποφάσεις με τεράστιο ανθρώπινο κόστος, χωρίς
ποτέ να καλούνται πραγματικά να λογοδοτήσουν γι' αυτές. Αυτή η ατιμωρησία
καλλιεργεί την εντύπωση ότι όλα επιτρέπονται, ότι μπορείς να ξεπερνάς κάθε ηθικό
όριο χωρίς συνέπειες.
Αυτό είναι ίσως το πιο επικίνδυνο μήνυμα για μια κοινωνία: όταν η ευθύνη χάνεται και
η ανθρώπινη ζωή αντιμετωπίζεται ως ένας αριθμός ή ως παράπλευρη απώλεια. Τότε
δεν κινδυνεύει μόνο η δημοκρατία ή οι θεσμοί· κινδυνεύει η ίδια η ανθρωπιά μας.
6) Το θέατρο και η τέχνη πόσο ευεργετικά μπορούν να λειτουργήσουν σε όλο αυτό;
Το θέατρο είναι, πάνω απ’όλα, μια συνάντηση. Μια εμπειρία συλλογική, που
συμβαίνει μόνο στο παρόν και μόνο ανάμεσα σε ανθρώπους. Αυτή είναι για μένα η
πιο ευεργετική του διάσταση. Για δύο ώρες, είκοσι, εκατό ή δύο χιλιάδες άνθρωποι
βρίσκονται ταυτόχρονα μόνοι και μαζί. Μόνοι με τις σκέψεις, τις μνήμες και τα
συναισθήματά τους, αλλά και μαζί με τους υπόλοιπους, μοιραζόμενοι τον ίδιο χώρο,
την ίδια ανάσα, τον ίδιο χρόνο.
Σε μια εποχή που η αίσθηση της κοινότητας γίνεται όλο και πιο εύθραυστη, το θέατρο
μάς θυμίζει ότι η ουσιαστική παρουσία δεν μπορεί να αντικατασταθεί. Δεν
καταναλώνεται· βιώνεται.
Γι’αυτό και με θλίβει όταν βλέπω το θέατρο να μεταφράζεται ολοένα και περισσότερο
στη λογική της ψηφιακής κατανάλωσης: σε stories με υποκλίσεις και χειροκροτήματα,
σε backstage βίντεο που εκλιπαρούν για ένα like, σε λίστες που αντιμετωπίζουν μια
παράσταση σαν μία ακόμη στάση σε μια βραδινή έξοδο στην πόλη. Δεν είναι ότι αυτά
δεν έχουν θέση· είναι ότι, όταν γίνονται το κυρίαρχο αφήγημα, κινδυνεύουμε να
ξεχάσουμε την ουσία.
Το θέατρο δεν είναι περιεχόμενο. Δεν είναι εμπειρία προς κατανάλωση. Είναι ένας
τόπος όπου οι άνθρωποι συναντιούνται για να θυμηθούν κάτι από τον εαυτό τους και
κάτι από τον άλλον. Και όσο θα υπάρχει αυτή η ανάγκη, το θέατρο θα εξακολουθεί να
είναι ζωντανό.
Κι ας είναι για λιγότερους θεατές. Δεν πειράζει.
7) Θα ήθελες να μου σχολιάσεις το γεγονός ότι είναι η πρώτη παράσταση ιστορικά
που θα είναι καθολικά προσβάσιμη με διερμηνεία στην ελληνική νοηματική,
υπέρτιτλους και ακουστική περιγραφή στο Θέατρο της Επιδαύρου;
Η καθολική προσβασιμότητα δεν είναι μια επιπλέον παροχή, αλλά μια αναγνώριση
ότι ο πολιτισμός πρέπει να είναι ανοιχτός σε όλους. Το γεγονός ότι αυτό συμβαίνει
στην Επίδαυρο, έναν χώρο με τεράστιο συμβολισμό για το παγκόσμιο θέατρο,
στέλνει ένα ισχυρό μήνυμα. Ελπίζω να αποτελέσει την αρχή ώστε τέτοιες πρακτικές
να γίνουν ο κανόνας και όχι η εξαίρεση. Και να μην είναι κι αυτό, ακόμα ένα προϊόν
προς κατανάλωση που μετατρέπεται σε άρθρα και σε stories και χάνεται στα άδυτα
του κυβερνοχώρου μετά το πέρας 24 ωρών.
Του Γιάννη Βανταράκη
